ALTAY TMBT PROJESİNDE ENDÜSTRİYEL TASARIMCILARIN ÜSTLENDİKLERİ ROLLER

Altay Tankı’nın tasarım sürecinde endüstriyel tasarımcılar farklı alanlarda görevler üstlenmiştir. Tankın tasarım sürecinde estetik bir görsel etki, insanların daha insanca ve daha konforlu bir hayat sürdürebilmesi, etraflarıyla daha verimli ilişkiler içinde olabilmeleri için bir savaş süresinde ortaya çıkan ergonomik herhangi bir ara yüzü en etkili biçimde kullanabilme ve anlamlandırma olarak değerlendirilen, kullanıcı deneyimi alanlarında üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Endüstriyel tasarımcılar, Ana Muharebe Tankı’nın estetik dış görünümü, ergonomisi, kullanıcı deneyiminin analizi ve ölçekli modellerinin yapımı olmak üzere dört kritik konuda projeye katkıda bulunmuştur.

Altay Türk Ana Muhabere Tankı’nın Estetiğinde Endüstriyel Tasarımcıların Rolü

Ürünlerin dış tasarımı; ürünün ne olduğunu, ne amaçla kullanıldığını, nasıl kullanıldığını anlatmakta ve tasarlanan bir ürün görünümü aracılığıyla kullanıcı ile iletişim kurmaktadır. Bir ürünün kullanıcıyı yönlendirme gücü, kullanıcıya hissettirdiği duygu, kullanıcı üzerinde yarattığı algı, vermek istediği mesaj o ürünün dış görünüşünden anlaşılmaktadır. Ürünün sahip olduğu estetik, form, yüzey detayları, arayüz, renk, gibi birçok niteliğe bağlı olan ürün ve kullanıcı arasındaki bu ilişki endüstriyel tasarımcılar tarafından sağlanmaktadır. Tasarlanacak ürünün hangi sektöre ait olduğu ürün-kullanıcı iletişimini etkileyen kriterleri belirlemektedir.

Bayar, Savunma ve Havacılık Sektörü’ndeki estetik ile ilgili olarak, üç yaklaşımın olduğuna dikkat çeken yaklaşımlar ile ilgili şu açıklamaları yapmıştır:

İlk yaklaşım; Bu sistemleri kullanan mürettebatın ömrü bu ekipmanları kullanarak geçmektedir. Ancak mürettebat da bir insan ve kullanılan ekipman ile duygusal bir bağ kurulmaktadır. Ticari ürünlerdeki kullanıcılar arabalarını 3-4 senede bir değiştirmektedir ama bir tank 40 sene yaşamaktadır. Kara harp akademilerinde en popüler sınıf Ana Muharebe Tankı olmaya başlamıştır, bunun sebebi Altay Tankının geliyor olmasıdır. Bu kapsamda, performansın yanında, ürünün cazibesi, estetiği önem kazanmaya başlamaktadır.

İkinci yaklaşım; Ürünleri ihraç edilmek istenmektedir. Fonksiyonellik daha etkin olsa da görsellik karar vericiler  açısından önem kazanmaya başlamıştır.

Üçüncü yaklaşım; Savunma Sanayi araç gereçleri ülkenin yatırım yaptığı ürünler olduğundan, burada toplumsal sahip çıkma önem kazanmaktadır. ’Yapa yapa bunu mu yaptılar’ yaklaşımındansa, ’vay be bizim tankımıza bak’ yaklaşımı toplumsal bakış açısı için çok önemlidir. Bu ekipmanlar askerler için yapılmış olsa da, ‘vatandaş beğense ne olur beğenmese ne olur’ diye düşünülebilmektedir; ancak, savunma projelerine ayırılan kaynak, siyasetin belirlediği bir kaynaktır ve toplumsal yaklaşımdan etkilenmektedir. (Bayar, 2016)

Altay Ana Muharebe Tankı’nın tasarımında da, estetik algıdan, göstergebilim ve onun bir alt dalı olan anlambilime uzanan ve askeri araç tasarım kriterlerinin kullanıcı ile nasıl iletişime geçtiğini sorgulayan bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışma kapsamında, envanterde bulunan 6 adet Ana Muharebe Tankının (AMT) görsellerinin yanına, çalışma öncesi estetik olguları yansıtabileceği düşünülen 8 kriter yazılmış ve bir değerlendirme tablosu hazırlanmıştır. Askeri araçlarda estetik olguları yansıtabileceği düşünülen kriterler; saldırgan, dayanıklı, düşmana korku verici, teknolojik, atılgan, korunaklı, dosta güven veren ve modern anahtar sözcükleri tasarımcıların bir araya geldiği beyin fırtınası toplantısında belirlenerek seçilmiştir. Endüstriyel tasarımcı, konstrüktör, mühendis ve tank kullanıcısı meslek gruplarını içeren 20 kişilik değerlendirmede katılımcılardan, belirlenen kriterler doğrultusunda 1 ile 5 arası puanlama yapması istenmiştir. Puanlama sonrası, katılımcılara hangi tankı estetik buldukları, hangi tankı estetik bulmadıkları ve nedenleri sorulmuştur. Çalışma sırasında baştan belirlenen kriterlere göre verilen puanların dağılımının, estetik olguların nitel karakterlerini yansıtıp yansıtmadığı irdelenmiştir. Hangi tankın estetik bulunduğu, hangisinin estetik bulunmadığının ve nedeni sorusuna verilen cevaplar ile önceden belirlenen kriterlerin karşılaştırması yapılmıştır.

Katılımcılar ile Paylaşılan ve Kriterlere göre Değerlendirilmiş Örnek bir Tablo Görseli

Çalışma kapsamında:

(i)                 Yapılan değerlendirme sonucu katılımcılardan 15 tanesinin verdikleri puan toplamı ile en estetik bulunan ve en estetik bulunmayan AMT'ler örtüşmüştür. Bu kapsamda baştan belirlenen kriterlerin estetiklik olgusunu %75 oranında yansıttığı söylenebilmektedir.

(ii)              En yüksek puanı alan AMT’nin 8 katılımcı tarafından en estetik bulunan AMT olması ve en düşük puan toplamını alan AMT’nin de 8 katılımcı tarafından en estetik olmayan AMT olarak nitelendirilmesi,  ulaşılan kriterlere verilen puanların toplamının estetik algıyı yansıttığı düşüncesini desteklemektedir.

(iii)            Bir AMT’nin 7 katılımcı tarafından en estetik bulunan örnek olurken, 7 katılımcı tarafından ise en estetik bulunmayan örnek olması aynı kriterler ile aynı ürünü inceleyen katılımcıların, bu kadar yüksek örnekleme ile zıt kutuplarda beğeni algısının aynı ürün üzerinde yoğunlaşması, kriterlerin katılımcılar tarafından farklı değerlendirildiği düşüncesini oluşturmakta ve estetik algının kişiden kişiye değişebileceğini göstermektedir.

Hangi AMT'nin en estetik bulunup bulunmadığının nedenlerine verilen cevaplarda ise:

(i)                 En estetik bulunan AMT’nin seçilme nedenlerine verilen cevaplar;gövdede ve kulede bütünlük, orantılılık, sadelik ve entegrelik, atılganlık, saldırganlık, savaşçılık, atiklik ve hızlılık, keskin hatlılık, modernlik, yenilik, farklılık, sağlamlık, güvenlilik, dayanıklılık, korunaklılık, teknolojiklik kriterlerini içermiştir.

(ii)              Estetik bulunmayan AMT’nin seçilme nedenlerine verilen cevaplar ise;kabalık, hantallık, özenilmemişlik, basitlik, karmaşıklık, kule ve gövdenin orantısızlığı, bütünleşik olmaması, entegre durmaması, eskilik ve teknolojik bulunmayış, güvensizlik kriterleri içermiştir.

Görsel bütünlük içeren anahtar kelimelerin en estetik bulunan ve en estetik bulunmayan AMT değerlendirme kriterlerinde en üst sırada olması katılımcıların orantıya dikkat ettiklerini göstermiştir. Atılganlık, saldırganlık, savaşçılık, anahtar kelimelerinin en beğenilen AMT'ler için kriter olması beklenen bir sonuç olmuştur. Yeni, farklı, teknolojik ve modern anahtar kelimelerinin de önemli bir değerlendirme kriteri olmuştur. Az sayıda katılımcı tarafından gündeme getirilse de güvende hissetme kriteri AMT’lerin estetik açıdan değerlendirilmesini etkilemektedir.

Bu verilere dayanarak bir ana muharebe tankının estetik bulunmasını sağlayacak kriterler önceliklendirilmiş ve Altay Ana Muharebe Tankı’nın tasarımı bu kriterlere uygun olacak şekilde yapılmıştır.

Altay Tankı’nın Dış Görünüşünün Değerlendirmesi

Savunma ve havacılık sanayii gibi karmaşık birçok ara yüzün bulunduğu bir sektörde, tasarlanan ve üretilenlerde kullanışsızlığın yol açtığı kullanılamama durumu, karşı taraf saldırı halinde olduğu için ölümcül sonuçları olan bir durumdur. Bu yönüyle savunma ve havacılık sanayi tasarımları hem zorunluluk hem de bir sorumluluk niteliği taşımaktadır. Bu sektörde çalışan tasarımcılar için üretilenlerin kullanım amacı, tüketicinin ve kullanıcının kim olduğu, ürünün kullanımındaki kısıtlamalar ve bu kısıtlamaların nasıl uygulandığı ve doğrulandığı konuları büyük önem arz etmektedir. Altay Türk Ana Muhabere Tankı ergonomisi, kullanıcı geribildirimiyle şekillendirilerek, kullanıcı gereksinimlerine cevap veren, antropometrik olarak uygun, kolay kullanılan bir sistem olarak tasarlanmıştır. Bu hedef doğrultusunda, dijital mock-up (DMU) çalışmaları, ölçekli mock-up çalışmaları, kullanılabilirlik analizi ve geribildirimlerin işlenmesi süreçleri yaşanmıştır. Ergonomi doğrulama çalışmaları sırasında mürettebat bazında çalışma alanları tanımlanmıştır. Bu çalışma alanları komutan, nişancı, şoför ve doldurucu çalışma alanları olmak üzere 4 ana başlık altında toplanmıştır.

Komutan bölmesinin ergonomisi; komutanın tanka girişi sırasında kullanacağı kapağın büyüklüğü, oturacağı koltuğun pozisyonu ve yükseklik ayarı, platform ve koruma kafesinin koltuğun pozisyonu ile ilişkisi, ana silah ile kule yan duvarı arası mesafenin yeterliliği, kullandığı sistem ve alt sistemlerin boyutları ve kullanım ergonomisi, nişancının tanka girişi sonrası komutan bölmesinden kendi bölmesine geçiş kolaylığı kriterlerine göre belirlenmiştir. Nişancı bölmesinin ergonomisi; oturacağı koltuğun pozisyonu ve yükseklik ayarı, platform ve koruma kafesinin koltuğun pozisyonu ile ilişkisi, ana silah ile kule koruma kafesi arası mesafenin yeterliliği, kullandığı sistem ve alt sistemlerin boyutları ve kullanım ergonomisi, şoförün acil durumlarda kendi bölmesinden nişancı bölmesine  geçiş kolaylığı kriterlerine göre belirlenmiştir. Şoför bölmesinin ergonomisi; gövde tabanı ve tavanı arası kalan mesafenin yeterliliği, gövde ortası mühimmat bölmesi separatörü ve gövde duvarı arası kalan mesafenin yeterliliği, şoför koltuğunun baş içerde ve baş dışarıda kullanım pozisyonu, direksiyon, pedallar, vites ve diğer elektronik alt sistemlerin boyutları ve kullanım ergonomisi, şoför bölmesine, şoför kapağından giriş çıkış kolaylığı, şoför bölmesine, doldurucu ve nişancı bölmesinden giriş çıkış kolaylığı kriterlerine göre belirlenmiştir. Doldurucu bölmesinin ergonomisi ise; doldurucunun tanka girişi sırasında kullanacağı kapağın büyüklüğü, oturacağı koltuğun pozisyonu ve yükseklik ayarı, platform ve koruma kafesinin koltuğun pozisyonu ile ilişkisi, ana silah ile kule yan duvarı arası mesafenin yeterliliği, kullandığı sistem ve alt sistemlerin boyutları ve kullanım ergonomisi, şoförün tanka girişi sonrası doldurucu bölmesinden kendi bölmesine geçiş kolaylığı, kule mühimmat rafından mühimmat alımı ergonomisi, gövde mühimmat rafından mühimmat alımı ergonomisi kriterlerine göre belirlenmiştir.

Dijital Mock-Up (DMU) Çalışmaları

Altay Projesi’nde, ergonomi çalışmaları için bilgisayar destekli tasarım ve analiz programı kullanılmıştır. Bu çalışmaların yürütülmesi için, Catia V5 Ergonomics Design & Analysis modülü seçilmiştir. MIL-STD-1472 standardına uygun olarak, insan-makine ilişkisi, uygulanabilecek kuvvetler, uygun duruş açıları gibi ergonomi analizleri yapılmıştır.

DMU çalışmaları %5’lik ve %95’lik Türk Askerinin vücut ölçülerine sahip mankenler kullanılmıştır. Mankenlere askeri kıyafet ve başlık takımı giydirilmiştir.

Mürettebatın tank içinde bulunacağı konum ve uzanabileceği bölgeler ve mürettebatın tank içindeki görüş açıları ve farklı pozisyonlardaki ergonomi gereksinimleri, DMU üzerinden analiz edilmiştir.

1/1 Ölçekli Mock-Up  Çalışmaları

Çeşitli malzemeler kullanılarak sanal ortamda bulunan modelin gerçeklenmesi ”Ölçekli Mock-up”olarak adlandırılmaktadır. Altay Projesi’nde ergonomi çalışmalarını doğrulamak ve geribildirim almak için 1/1 ölçekli mock-up'lar hazırlanmıştır.

Resim 23.’de görülen ölçekli mock-up, ahşap, metal, plastik gibi malzemelerin, gerçek ölçülerinde bir araya getirilmesi ile inşa edilmiştir. Parçalar gerçek hissiyatı verecek kadar detaylı modellenmiştir.  Temel olarak kule ve gövde modelleri ayrı çalışma platformunda yapılmış, devamında entegrasyonu sağlanmıştır.  Gövde kısmı, gövde burnundan kule dönüş merkezine kadar olan ön taraf modellenmiştir. Temel amaç şoför bölmesi ergonomisinin incelenmesi olduğundan 1/1 ölçekli mock-up, kule kısmı, platform, sepet, kule yapısı, mühimmat rafı, ana silah ve kule mürettebat bölmelerini içermiş; sponsonlar, kapaklar, motor bölmesi, paletler gibi kısımlar ölçekli modele dahil edilmemiştir.

1/1 ölçekli model, ergonomi çalışmalarının temelini oluşturmaktadır. Ölçekli model sayesinde, hem sanal ortamda tasarımcının hissedemeyebileceği arayüz ilişkisini gözlemlemek, hem de sistemin genelini etkileyecek tasarım kararlarını vermek mümkün olmuştur. Ölçekli modelin çıkış noktası her ne kadar sanal model ise de, ölçekli model sayesinde, geri bildirim alınarak, sanal model güncelleme çalışmaları yapılmıştır.

Kullanılabilirlik Analizi ve Geri Bildirimlerin İşlenmesi ile Kullanıcı Deneyimi Testlerinin Yapılmasında Endüstriyel Tasarımcıların Rolü

Kullanılabilirlik testi, kullanıcı grupla gerçek kullanım ortamına yakın bir düzenlemeyle, rutin senaryolar, uç durumlar ve atomik görevler kullanılarak gerçekleştirilmesi, gerçek zamanlı kayıt ile sistem kabulü ölçeklerinin uygulanmasını içermektedir. Saptanan problemler ve güçlü yönler ışığında yerel ve genel tasarım önerileri geliştirilmiştir.

Ölçekli Model Yapım Süreçlerinde Endüstriyel Tasarımcıların Rolü

Ergonomi çalışmaları kapsamında dijital ergonomi çalışmalarını gerçeklenen model üzerinden kontrol etmek ve geribildirim almak amacıyla, ahşap, metal, plastik gibi malzemelerden, parçaları gerçek hissiyatı verecek kadar detaylı modellenenen 1/1 ölçekli mock-up’lar (Resim 23.-28.) hazırlanmıştır. Şoför bölmesi, nişancı bölmesi, doldurucu bölmesi gibi alanların içerisindeki ürün arayüzleri, detaylı ve gerçeğe yakın modeller aracılığıyla erişim, kullanım kolaylığı, anlaşılabilirlik ve boyut yönünden değerlendirilmiştir. Bu mock-up’lar üzerinden, tasarımın gerçeğe yakın olarak ergonomik açıdan incelenmesi ve geri bildirim alınarak gerekli revizyonların yapılması açısından kritik bir çalışma yapılmıştır.

Altay Tankı’nın tanıtıldığı, modellerin ve prototiplerin sergilendiği etkinlikler düzenlenmiştir. Kavramsal tasarım süreci tamamlanan Altay Tank’ının tanıtımı için, 2011 Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı’nda (IDEF) sergilenmek üzere 1/1 ölçekli ahşap ve metal malzemelerin kullanıldığı model hazırlanmıştır. Sergilenen bu model, Altay’ın 2011’de yapılmış ve ilk gerçek boyutlu tank modeli olmuştur. Bunun yanında CNC makinalar kullanılarak tankın dış tasarımını gösteren 1/10 ölçekli ahşap model de üretilmiştir.

1/1 Ahşap-Metal Model           

1/10 Ahşap Model

Altay Tankı’nın ilk iki ön prototipi 2012’nin Kasım ayında üretilmiştir. OTOKAR yerleşkesi içerisinde, Altay Tankı’nın Hareket Kabiliyeti Testi Ön Prototipi ve Atış Testi Ön Prototipi, 15 Kasım 2012’de, Cumhurbaşkanı’nın ve medyanın da katıldığı bir etkinlikle Türkiye ve dünya kamuoyuna büyük ölçüde tamamlanmış olarak sunulmuştur. Topçu, herkesin bir araç beklediği tanıtıma iki araçla çıkılarak firma çalışanları dahil herkese sürpiz bir tanıtım yapıldığını ifade etmiştir. (Topçu, 2020) Tanıtım gösterisinin senaryosunu yazan Aybar, yarı şaka yarı ciddi ”Tanka benzin koydunuz değil mi?” sorusuyla karşılaştıklarını belirtmiş ve ”Evet, Türkler tank yapabilir ve onu yürütebilir.” dedirttiklerini vurgulamıştır. (Aybar, 2020) Benzer şekilde Kızıltuğ da tören öncesinde, benzin konmadığı için hareket etmeyen ve projesi yatan ”Devrim Arabası” hikayesinden kaynaklı olarak esprili uyarılar aldıklarını aktarmıştır. (Kızıltuğ, 2020)

Altay Tankı Tanıtım Töreni 

Altay Tankı Tanıtım Töreni

Altay Tankı Tanıtım Töreni

Savunma Sanayiinde Endüstriyel Tasarımcıların Güncel Rolü ve Gelecekte Üstlenebilecekleri Roller

Savunma Sanayiinde Endüstriyel Tasarımcıların Güncel Rolü

Askeri ürünlerin tasarımı, sivil sektördeki tasarımdan oldukça farklıdır. Sektörde  özellikle ergonomi, kullanıcı deneyimi, kullanılabilirlik gibi konular büyük önem taşımaktadır. Askeri tasarım sonucu ortaya çıkan ürün, diğer sektör tasarım ürünlerine nazaran çok daha uzun süre kullanılmaktadır. Bu da askeri tasarım ürünü ile kullanıcısı arasında duygusal bir bağ kurulmasına sebebiyet vermektedir. Bu nedenle asker psikolojisini anlamak amacıyla onlar için araştırmalar yapılması, deneyler düzenlenmesi, şikayet gelmeden önce onların ihtiyaçlarının anlaşılması gerekmektedir. 2004-2014 yılları arasında SSM Müsteşarı olarak görev yapan Murad Bayar ile Savunma ve Havacılık Sektöründe Tasarımcının rolü ve gerekliliği üzerine bir söyleşi yapılmıştır. Savunma ve Havacılık sanayi sektöründe üretici ve imalatçı bir parçanın yapıcısı rolünden, ürün ortaya çıkaran bir role doğru geçilen bir dönüşüm olduğuna dair bir değerlendirme yapan Bayar, yeni rolden önce Endüstri Ürünleri Tasarımcısına ihtiyacın olmadığını, sadece imalatı yapılan tasarımın lisans ile alındığı durumda, endüstri ürünleri tasarımı girdilerinin, tasarımın çok daha öncesinden girmiş olduğunu vurgulamıştır. (Bayar, 2020) Değerlendirmenin anlaşılabilirliğinin artması adına şu örneğe yervermiştir: “TAI'nin ilk yılları lisans altında üretimi, yine aynı şekilde Otokar'ın Land Rover üretimi lisans altında üretimi kapsamaktaydı.” (Bayar, 2020) O dönemlerde, ürünün hem teknolojisinin hem mühendisliğinin, hem tasarımının yani; ergonomisinin, kullanılabilirliğinin ve kullanıcı arayüzlerinin de daha önce çözümlenmiş durumda olduğuna dikkat çeken Bayar, sektörün çıkışının, imalatçı kapsamdan, imalat için mühendislik kapsamına ve yeni yeni kendi ürününü yapmaya başlayan bir değişime gittiğini belirtmiştir. (Bayar, 2020) Endüstri ürünleri tasarımcısının gerekliliği ile ilgili, “Ürün tasarımı yapılırken kullanıcı ara yüzünü tarifleyen, ergonomiyi araştıran kişilere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu ürünleri kullanacak kişiler, bu ürünleri zor şartlar altında kullanmaktadır. Böyle olunca kullanılabilirlik çok önem kazanmaktadır. Bu konunun endüstri ürünleri tasarımcısının alanı olduğu” belirtilmiştir. (Bayar, 2020) Yapılan değerlendirme sonucu, işin ergonomik tarafının fonksiyonelliğin önüne geçtiği sonucuna varılmıştır. Bir sistemin olmazsa olmaz fonksiyonel parçaları düzgün çalışsa bile, kullanıcısı tarafından kullanılamayan ürünün sahada başarılı olma şansının olamayacağı düşünülmektedir. Ergonomisi olmayan ürün kullanılamadığı için ne kadar fonksiyonel olursa olsun başarısız olmaktadır. Konu ile ilgili verilen diğer bir örnekte, piyade tüfeği tasarımında, tüfeğin ağırlığı, dipçiğin kullanıcı ara yüzü ve kullanılabilirliği önemli fonksiyonel konular olarak gündeme gelmiştir. Bu kapsamda, Bayar’a göre endüstri ürünleri tasarımcısı, ergonomi, kullanılabilirlik, kullanıcı ara yüzü alanında, sektörün ihtiyaç duyduğu bir uzmanlık alanıdır. (Bayar, 2020)

Endüstri ürünleri tasarımında, askeri ürünlerin ticari ürünlerden çok farkı vardır. Sektörde özellikle ergonomi ve kullanıcı deneyimi, kullanılabilirlik konuları uzmanlık alanlarıdır. Bu kapsamda, askerin derdini anlamak çok önemlidirve bu durum diğer ürünler ile askeri ürünleri farklı hale getirmektedir. Bayar, konuyla ilgili olarak, bu alana girmek isteyen tasarımcıların, bu dünyayı tanıması gerektiğini belirtmiştir.

Tank tasarımı yaparken doldurucunun tank içindeki görevleri, kapalı alanda kalma hissi, sürekli ayakta durma gerekliliği, her an ölebilmek  psikolojisini anlamak için onlar için özel araştırmalar yapıp, deneyler düzenleyip,  şikayet gelmeden önce, onların ihtiyaçlarını anlamak lazımdır. (Bayar, 2020)

Kullanıcı ile beraber aktiviteler yapmak ve birlikte vakit geçirmek önerilmektedir. Silahlı kuvvetlerde kendi tasarımlarımızdan sonuçlar görmüştür ve bu yoldan tat almaya başlamıştır. Kuvvet, mevcut ürüne razı olmadan, kendisine göre şekillenebilen bir ürün sürecine müdahil olabilmektedir. Fizyolojik, biyolojik, psikolojik, incelemeler, kendi ürünlerimizi tasarlarken çok daha fazla öne çıkmalıdır. Bayar’ a göre, Türkiye'de istihdam yaratmak, fabrikalar kurmak, ekonomimizi güçlendirmek düşüncesi daha çok askerlerinin ihtiyacını gidermek istemenin bir sonucudur. Askerin ihtiyacı giderilemezse sektörün sürdürülebilirliği yoktur. Bu alana girmek isteyen tasarımcıların, bu dünyayı tanıması gerektiği vurgulanmıştır. (Bayar, 2020) İhtiyaç, kriter ve sorunları gidermek için özel uzmanlıklar gerektirmektedir. Sektörün tek bir var oluş sebebi var o askerin ihtiyacını gidermektir (Baysal, 2018).

2016 Ulusal Tasarım Araştırmaları Konferansı bünyesinde Yrd. Doç. Dr. Aydın Öztoprak ve Yrd. Doç. Dr. Armağan Karahanoğlutarafından Ankara merkezli, 20 firmayı kapsayan bir çalışma yapılmıştır. Yüzyüze ve yarı yapılandırılmış mülakat yönetimi ile ulaşılan bulgular sonucunda, savunma sektörü firmalarında endüstriyel tasarım faaliyetlerinin durumu ve bu alanda sektör ihtiyaçları konusunda bazı çıkarımlar yapılmıştır.

(i)     Sektörde endüstriyel tasarım farkındalığı bulunmaktadır ancak endüstriyel tasarım faaliyetleri etkili yürütülememektedir. Firmalar, çalışmalarını endüstri ürünleri tasarımcısı ile birlikte yürütmek istediklerini ifade etmiş olsa da çoğu firma bünyelerinde çalışan endüstri ürünleri tasarımcısı bulunmadığını belirtmiştir.

(ii)  Firmaların büyük çoğunluğu endüstriyel tasarım faaliyetleri yürüttüklerini ve/veya yürütmek niyetinde olduklarını belirtmiştir. Ancak bu faaliyetlerin nasıl yürütüleceği ve hangi aşamaları kapsadığına dair yeterli bilgi birikimleri bulunmamaktadır. Endüstriyel tasarım faaliyetleri mühendis ve/veya teknikerler tarafından yürütülmektedir.

(iii) Firmalar, sektörde yeni yeni kurulmuş endüstriyel tasarım firmalarına güvenmemekte, Savunma Sektörü’nde ürün geliştirme adımlarını genellikle firma bünyesinde yürütmektedir. Sektörde kurumsallaşmış endüstriyel tasarım firması bulunmaması sebebiyle firmalar ürün geliştirme adımlarını kendi bünyelerinde tamamladıklarını belirtmiştir.

(iv) Savunma sektöründe makine/ekipman değil insan kaynağı ve bilgi birikimi açığı bulunmaktadır. Ar-Ge ve ürün geliştirme faaliyetlerinde bulunan firmalar üniversite mezunu ve mühendis istihdam etmektedir.

(v)   Endüstriyel tasarım ve ergonomi faaliyetlerinin müşterilerin talebi doğrultusunda MIL-STD standartlarına uygunlukla sınırlı tutulduğu ve farklı bir uygulamaya gerek görülmediği anlaşılmıştır. Son yıllarda ilerleyen kullanım deneyimi, kullanılabilirlik, kolay kullanım gibi kavramlar henüz savunma sanayi sistemlerine nüfuz etmemiş ve savunma sanayinde endüstriyel tasarımının temel ergonomi seviyesinde kaldığı anlaşılmıştır.

(vi) İhtiyaç ve gereksinimlerin kullanıcılarla belirlenmesi ve ürünün kullanıcılarla test edilmesi savunma sanayi projeleri için kritik önem taşımaktadır. Savunma sanayinde ürünlerin genellikle müşteriler tarafından belirlenen özelliklere göre geliştirildiği, müşterilerin de genellikle son kullanıcılar olmadığı anlaşılmıştır. Askeri hiyerarşide üst makamlarda bulunan müşteriler, sahadaki kullanıcıların isteklerini tam olarak ürün geliştirme ekibine yansıtamamaktadır.

Bayar’a göre, savunma sanayiinde ”tasarım” kavramının bazı firmalarda daha çok mekanik tasarımlar, yani mühendislik tasarımı olarak anlaşılmakta ve ekiplerde mühendislerin ağırlıklı olmakta ve endüstriyel tasarımcıların bu ekiplere dahil olmaktadır. Bunun yanında bazı firmalarda ve küresel savunma sanayi endüstrisinde ”tasarım” kavramının biraz daha geniş anlaşılmakta ve ve ekiplerin çok farklı uzmanlıklardan oluşmaktadır. Küresel savunma endüstrisinde tasarımın arayüz tasarımı olarak anlaşıldığı firmalarda da psikolog, endüstriyel tasarımcı, grafik tasarımcı vb. birçok alandan geniş katılım olan multidisipliner bir çalışma ortamı bulunmaktadır. (Bayar, 2020)

Bayar, bulunduğu firma üzerinden şunları aktarmıştır:

Firmada her projede bulunmasa da, endüstriyel tasarımcılardan Human Machine Interface (HMI)  kısımlarının yapılması beklenmektedir. Firmada endüstriyel tasarımcıların daha çok onaylayıcı ve destekleyici rolde, ben de tasarım aktivitesine katılamayıp, daha çok doğrulama kısmında rol almaktayım. Sertifikasyon faaliyetlerinde tanımlı olduğu için tasarımcıların burada çalıştırılıyorEndüstriyel tasarımcıları bilen tanıyan yöneticiler birlikte çalıştıkları tasarımcılardan memnun kalması sonrası çalışmaya devam etmek isterken; tasarımcılarla hiç tanışmamış bölümler ve yöneticileryeni tasarımcı talebinde bulunmuyor. (Bayar, 2020)

Endüstriyel tasarımcılar sadece estetik ve görsellikle ilgileniyormuş gibi düşünülse de,Altay Projesi’nde endüstriyel tasarımcıların askeri aracın estetik yönünün yanında fonksiyonel parçalarının da tasarımı ve araç ergonomisi üzerine de çalıştmıştır. Yalnızca Altay Projesi’nde değil, OTOKAR bünyesindeki tüm projelerde tasarımcıların askeri araçların hem estetik görünümünde, hem fonksiyonel parçalarında hem de kullanıcı ergonomisinde kritik roller üstlenmektedir.Akfert, Altay Projesi öncesinde tasarımcıların rollerinin bu kadar farkında olmadığını ancak projeyle beraber hem araç dışında hem de araç içinde endüstriyel tasarımcıların önemli rol oynadıklarını anladığını aktarmıştır. (Akfert, 2020) Akfert endüstriyel tasarımcıların projede üstlendikleri görevleri anlatırken şu örnekleri vermiştir: görünüşü estetik paletli araç tasarlarnırken, şoför kısmına çamur gelmesini engelleyen ön çamurluk, hem doğru aydınlatma yapan hem de kolay kirlenmeyen far grupları, kulenin dıştan görünen geometrisinin zırhı kaplayarak bazen entegre bazen avadanlıklar içerisinde silahı muhafazası veya araç içi koltukların aracın kullanım koşularını ve emniyet gerekliliklerini karşılaması tasarımcıların çalışmalarıyla sağlanmıştır. (Akfert, 2020)

Endüstriyel tasarım kaynağını doğadan, yaşamdan ve kullanımdan almakta ve kullanıcı ile birebir irtibat ve teknolojinin yakından takibi ile tasarımcıların katkılarının arttırılmasıyla projelere katacakları değeri artırmaktadır. Bakırcı, projede endüstriyel tasarımcıların projede üstlendikleri görevleri anlatırken şu açıklamayı yapmıştır:

.Endüstri ürünleri tasarımcılarının insan makine ilişkisi ve tankın dış görünüşü çalışmalarında etkin rol oynamıştır. Projenin zor kısımlardan olan dar alanda tasarımlar yapılmış, mürettebat ve şoför bölmelerinin oldukça başarılı ve kullanıcı isterlerini karşılayacak şekilde tasarlanmıştır. Tankın kule, avadanlık detayları tasarlanırken veya etek bitim detayı tasarlanırken görsellik teknik detaylar kadar ön plana çıkarılmıştır. Birçok ölçekli model hazırlandıktan sonra da, finalde, fonksiyonel ve beğenilen bir tank ortaya çıkmıştır. (Bakırcı, 2020)

Bunun yanında Bakırcı, hayat kurtarmanın değeri ile askeri araçların mayın sırasında korunma gibi içindeki askeri koruyan tüm özelliklerinin tasarımcıları ilgilendirmesi gerektiğini belirtmekte ve tasarımı başarıyla tamamlanan Altay Tankı’nın üretiminin yapılmasının gerekli olduğu düşünmektedir. (Bakırcı, 2020) Askeri geçmişi olan ve proje başlangıcında endüstriyel tasarımcıların rolünü bilmediğini ifade eden Topçu, projede şahit olduğuğu endüstriyel tasarımcıların görevlerini şöyle ifade etmiştir: “Tankın dış görünüşünü oluşturma ve araç ergonomisine tasarımcıların katkılarını Altay Projesi’nde anladım. Ben endüstriyel tasarımcılar ‘nasıl’ı en optimize gören estetik gözler, tankı görsel olarak var eden, fonksiyonları çalışan aracı insan-makine ilişkisini gözeterek kullanılabilir yapanlardır. Bu nedenle projelerin vazgeçilmezidir. (Topçu, 2020)

Topçu ayrıca; bakım işçisi askerlerin birliğindeki tankın bakımına geldiği esnada tanktaki askerlerin onlardan çamurlu ayakkabılarını çıkararak içeri girmelerini istediğine şahit olduğu anısını paylaşmış; kullanılacak aracın sevilmesinin, sahiplenilip benimsenmesinin önemini vurgulayarak her araçta var olan öğrelerin böyle bir etki bırakmasını endüstriyel tasarımcıların sağlayabileceğini belirtmiştir. (Topçu, 2020)

Savunma Sanayiinde Endüstriyel Tasarımcıların Gelecekte Üstlenebilecekleri Roller

Gelişen teknoloji, sektörlerde yeni doğan ihtiyaçlar, tasarım ve üretimyöntemlerindeki ilerlemeler, farklı ülkelerde denenen tasarım uygulamaları gibi birçok gelişme yeni çalışma alanları yaratmakta, bu durumdan endüstriyel tasarımcılara da pay düşmektedir. Endüstriyel tasarımcılar mevcut görevlerinin yanı sıra farklı alanlarda, savunma sanayii ürünlerinin tasarımının farklı aşamalarında yeni görevler üstlenebilme potansiyeli taşımaktadır. Endüstriyel tasarımcıların gelecekte üstlenebilecekleri rolleri belirlerken beklentiyi ve gelecek ihtiyaçları anlamak gerekmektedir.

İdeal koşullarda endüstri ürünleri tasarımcının tasarım süreci başlangıcından itibaren rol almas gerektiğini ve bu nedenle sektörde endüstriyel tasarımcılara fırsat verilmesi gerektiğini savunan Bayar, endüstriyel tasarımcıların sektörde üstlenebilecekleri roller ile ilgili olarak kendi üzerinden şuaçıklamayı yapmıştır:

Endüstriyel tasarımcıların, savunma sanayi ürünlerinin tasarımında insan faktörleri, bilişsel ergonomi, psikoloji ya da cognitive science alanlarında bilgi sahibi olmalarının büyük önem taşıdığını ve yapılacak işlerde önemli ölçüde fayda sağlayacaklarını düşünüyorum. Firmamızda endüstri ürünleri tasarımcıları mühendislik de yapıyor. Sistem mühendisliğinde ergonomi işlerini yapacak iken, sonrasında sistem tasarımda görev almaya başladım, tasarımcı deyince güzel sanatlara yönelik işler düşünülse de; rahatlıkla sistem mühendislerinin yaptığı işlerin endüstriyel tasarımcılar tarafından yapılabilir. Bu durum görüldükçe o işlerin de endüstriyel tasarımcılara yüklenmeye başlandı ve sistem mühendislerinin yaptığı yönetim aktivitesini de yapmaya başladım. (Bayar, 2020)

Akfert, endüstriyel tasarımcıların askeri araç tasarımında ileride erişilebilirlik analizlerinde ELD ekiplerine destek olabileceklerini veya güç grubundaki paketleme işleminde inceleme ve yorumlarda bulunabileceklerini belirtmiştir. Yurt dışında benzeri uygulamaların bulunmaktadır. (Akfert, 2020) Alman veya Fransız araçlarında kabloların dizilimine kadar ince çalışılarak, düzenli ve estetik görünümlü güç grupları oluşturulmaktadır. Aksi durumda, ortaya çıkan kablo düzenlerini kapartmak için ek çalışmalara ihtiyaç duyulmakta; sorun yaratılıp çözmek için yeniden çalışılmaktadır. İyi örneklere bakılıp “benchmark” çalışması yapılması ve hem ticari hem askeri mevcut araçların bu alandaki eksikliklerinin de tespit edilmesi defayda sağlayacaktır.

Bayar bu konuyla ilgili olarak, Anka uçağında bakımcı bir teknisyenin bir kabloyu ters bağlaması sonucu uçağın düştüğü kaza örneği üzerinden, bu kablonun ters bağlamayacak şekilde tasarlanması gerektiğini ifade etmiş ve entegre lojistik destek faaliyetlerindeki, kullanıcı ara yüzü, ulaşılabilirlik, bakım yapılabilirlik konularında da ürün tasarımcıları rol alabileceğini belirtmiştir. (Bayar, 2020)

Sonuç olarak; firmalarda endüstri ürünleri tasarımcısı bulunmaması, tasarım faaliyetlerinin yeterli etkinlikte yürütülememesi sektörde kullanıcı şikâyetlerinden dolayı ürün revizyonlarına ve uzun proje zamanlarına sebep olmaktadır. Endüstriyel tasarım faaliyetlerinin, standartlara uygunluk ile sınırlı olması, MIL-STD standartlarına uygun çalışma yapması tasarımcıyı kısıtlamaktadır.  Savunma sanayi sistemlerinde, son yıllarda ilerleyen kullanım deneyimi, kullanılabilirlik, kolay kullanım çalışmalarına önemli ölçüde ihtiyaç bulunduğundan, bu kavramlara önem verilmelidir. Savunma sanayiinde kullanılan ürünlerin özelliklerini belirleyen müşterilerin, saha kullanıcısının isteklerini tam olarak ürün geliştirme ekibine yansıtamaması sonucunda proje süreleri uzamaktadır. Ürünün kullanıcılarla test edilmesi ve gereksinimleri kullanıcıların belirlemesi proje sürelerini kısaltacak, maliyeti düşürecektir.